Ο Θουκυδίδης, αν ζούσε σήμερα, δύσκολα θα εκπλησσόταν από την αλαζονεία των μεγάλων δυνάμεων ή από τη γεωπολιτική αταξία που πλέον χαρακτηρίζει τη διεθνή πολιτική.
Υπήρξε, άλλωστε, ο πρώτος που περιέγραψε με ανατριχιαστική ακρίβεια τη θεμελιώδη δομική συνθήκη του διεθνούς συστήματος: την απουσία μιας κεντρικής αρχής ικανής να επιβάλλει κανόνες και να εγγυηθεί την τάξη.
Σε ένα τέτοιο αναρχικό περιβάλλον, ιδίως υπό συνθήκες έντονου στρατηγικού ανταγωνισμού, η διεθνής πολιτική τείνει να εκφυλίζεται σε ζούγκλα, όπου ο μόνος νόμος που μετρά είναι ο νόμος της ισχύος, σημειώνει σε ανάλυσή του το Modern Diplomacy.
Η ισχύς χωρίς περιορισμούς
Η Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου βρίθει παραδειγμάτων που δείχνουν ότι, ελλείψει αποτελεσματικών περιορισμών, οι ισχυροί επιβάλλουν τη βούλησή τους στους αδύναμους χωρίς να δεσμεύονται από νόμους, έθιμα ή ηθικούς φραγμούς.
Δεν πρόκειται για παρεκκλίσεις, αλλά για μια επαναλαμβανόμενη κανονικότητα ενός συστήματος στο οποίο η ισχύς αποτελεί το βασικό νόμισμα της διεθνούς πολιτικής. Δύο από τις πιο αποκαλυπτικές περιπτώσεις είναι η μεταχείριση της Μήλου από την Αθήνα και η σφαγή των Πλαταιών από τη Σπάρτη.
Το γενικό συμπέρασμα είναι απλό: οι ισχυροί σπάνια διστάζουν να κυριαρχήσουν επί των αδυνάτων όταν παρουσιάζεται η ευκαιρία και το κόστος φαίνεται διαχειρίσιμο.
Ο Διάλογος των Μηλίων και ο κυνισμός της ισχύος
Στον περίφημο Διάλογο των Μηλίων, οι Αθηναίοι έθεσαν στους κατοίκους της Μήλου ένα ωμό τελεσίγραφο: υποταγή ή πόλεμος. Στα επιχειρήματα που στηρίζονταν στη δικαιοσύνη και την ηθική απάντησαν με χαρακτηριστικό κυνισμό: τέτοια επιχειρήματα έχουν βαρύτητα μόνο όταν οι αντίπαλοι είναι ισοδύναμοι. Όταν η ισχύς είναι ασύμμετρη, «οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι τους επιβάλλεται».
Ακριβώς αυτά τα λόγια επικαλέστηκε πρόσφατα ο Καναδός πρωθυπουργός Mark Carney σε μια καθοριστική ομιλία στο Νταβός, για να περιγράψει τη ρήξη με το παρελθόν και το τέλος της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης — μιας τάξης που στηριζόταν, έστω και ατελώς, σε κανόνες και νόρμες.
Ο κόσμος, υποστήριξε, επιστρέφει στη γλώσσα της πολιτικής ισχύος και του γεωπολιτικού ανταγωνισμού, όπου σχεδόν κάθε σχέση μπορεί να μετατραπεί σε όπλο, σε μια «οπλοποίηση των πάντων».
Ύβρις και αντίδραση
Η προειδοποίηση του Λόρδου Acton παραμένει επίκαιρη: «Η εξουσία τείνει να διαφθείρει και η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα». Η ανεξέλεγκτη ισχύς γεννά αλαζονεία, αλλά η αλαζονεία, με τη σειρά της, γεννά αντίσταση. Ο Θουκυδίδης το καθιστά σαφές με ωμή καθαρότητα. Αμέσως μετά τον Διάλογο των Μηλίων, δείχνει πώς η αθηναϊκή ύβρις κορυφώθηκε στη Σικελική Εκστρατεία και κατέληξε σε καταστροφή.
Ένας από τους πιο ανθεκτικούς νόμους της διεθνούς πολιτικής είναι ότι η ισχύς τείνει να εξισορροπείται από ισχύ. Αυτό ακριβώς συνέβη στη Σικελία, όπου σχηματίστηκε ένας αντισταθμιστικός συνασπισμός εναντίον της Αθήνας.
O Ερμοκράτης και το πρόβλημα της συλλογικής δράσης
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε ο Ερμοκράτης των Συρακουσών, ο οποίος κάλεσε τις μεσαίες πόλεις της Σικελίας να παραμερίσουν τις αντιπαλότητές τους και να λύσουν το πρόβλημα της συλλογικής δράσης. Αν δεν συντονίζονταν, προειδοποίησε, θα υποτάσσονταν μία προς μία. Η ιστορία τον δικαίωσε: ο κατευνασμός σπάνια συγκρατεί την ισχύ — συχνότερα την ενθαρρύνει.
Σήμερα, ο Carney στον ρόλο ενός σύγχρονου Ερμοκράτη, απευθύνει παρόμοιο μήνυμα προς τις μεσαίες δυνάμεις που ανησυχούν από την ανεξέλεγκτη αμερικανική ισχύ.
Τις προτρέπει να μην υποταχθούν, αλλά να συντονίσουν την αντίδρασή τους και να αντισταθμίσουν συλλογικά τις πιέσεις. Αυτό, όμως, είναι ευκολότερο να ειπωθεί παρά να γίνει.
Η πτώση της Αθήνας και οι συμμαχίες
Στη Σικελία, η λογική της ισορροπίας ισχύος λειτούργησε τελικά με καταστροφικές συνέπειες για την Αθήνα. Απέναντί της δεν βρέθηκαν μόνο οι Σικελοί, αλλά και οι Σπαρτιάτες και αργότερα οι Πέρσες.
Η ήττα αποδείχθηκε καθοριστική για την τελική έκβαση του Πελοποννησιακού Πολέμου και την κατάρρευση της αθηναϊκής ηγεμονίας.
Η πτώση της Αθήνας επιδεινώθηκε από τη σταδιακή διάβρωση των σχέσεων με τους συμμάχους της.
Η Δηλιακή Συμμαχία, όπως και το ΝΑΤΟ αιώνες αργότερα, δημιουργήθηκε ως μηχανισμός συλλογικής ασφάλειας απέναντι σε μια υπαρξιακή απειλή. Με τον χρόνο, όμως, η Αθήνα τη μετέτρεψε σε εργαλείο επιβολής — μια πραγματικότητα που ο ίδιος ο Περικλής αναγνώρισε χωρίς ευφημισμούς.
Το διαρκές μάθημα του Θουκυδίδη
Σε περιόδους συστημικής μετάβασης, η ποιότητα της ηγεσίας καθίσταται καθοριστική.
Μπορεί να πολλαπλασιάσει την ισχύ ή να τη σπαταλήσει.
Αυτό παραμένει ένα από τα πιο διαχρονικά και ανησυχητικά διδάγματα του Θουκυδίδη.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών