Η μεγάλη δοκιμασία της Ινδίας - Πως θα μετατρέψει τους BRICS σε γεωπολιτικό παίκτη στη Μέση Ανατολή

Οι BRICS δεν αποτελούν πλέον απλώς μια διπλωματική λέσχη αναδυόμενων οικονομιών.
Τα 11 μέλη τους αντιπροσωπεύουν περίπου το 49,5% του παγκόσμιου πληθυσμού, το 40% του παγκόσμιου ΑΕΠ και το 26% του παγκόσμιου εμπορίου.
Την ίδια στιγμή, η οικονομία της Ινδίας συνεχίζει να αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς. Το ερώτημα που τίθεται πλέον στο Νέο Δελχί δεν είναι αν διαθέτει μια διεθνή πλατφόρμα επιρροής. Είναι αν έχει τη δύναμη να αξιοποιήσει αυτή την πλατφόρμα ώστε να επηρεάζει τις εξελίξεις.
Η 18η Σύνοδος Κορυφής των BRICS, που πραγματοποιήθηκε στο Νέο Δελχί στις 12-13 Σεπτεμβρίου, διεξάγεται σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία. Η ινδική προεδρία για το 2026 έχει ως κεντρικό θέμα το «Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability» (Οικοδόμηση Ανθεκτικότητας, Καινοτομίας, Συνεργασίας και Βιωσιμότητας).
Ωστόσο, σημειώνει η ανάλυση του Modern Diplomacy, η σύνοδος λαμβάνει χώρα εν μέσω αναζωπύρωσης των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή, διαταραχών στο θαλάσσιο εμπόριο και στις ενεργειακές αγορές, καθώς και εντεινόμενου ανταγωνισμού για τη διαμόρφωση της νέας παγκόσμιας τάξης.
Στις 12 Σεπτεμβρίου οι ηγέτες των BRICS υιοθέτησαν τη Διακήρυξη του Νέου Δελχί, εκφράζοντας σοβαρή ανησυχία για την κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή και καλώντας σε μέγιστη αυτοσυγκράτηση, διάλογο, διαβουλεύσεις και διπλωματία.
Η διακήρυξη δείχνει ότι οι BRICS μπορούν να εκφράσουν κοινή θέση απέναντι σε μια διεθνή κρίση. Το δυσκολότερο ερώτημα, όμως, είναι κατά πόσο η Ινδία μπορεί να αξιοποιήσει την προεδρία της ώστε να καταστήσει το σχήμα ικανό να προχωρά πέρα από τις διακηρύξεις και σε ουσιαστική δράση.



Η ανεκμετάλλευτη ισχύς της Ινδίας

Η Ινδία εισέρχεται σε αυτή τη συγκυρία διαθέτοντας πολύ περισσότερα από διπλωματική παρουσία.
Κατά το οικονομικό έτος 2024-25, οι συνολικές εξαγωγές της ανήλθαν περίπου στα 825 δισ. δολάρια, εκ των οποίων τα 387 δισ. προήλθαν από τον τομέα των υπηρεσιών.
Ελάχιστες αναπτυσσόμενες χώρες μπορούν να συγκριθούν με την οικονομική επιρροή του Νέου Δελχί, η οποία στηρίζεται στη μεγάλη εγχώρια αγορά, στην ταχέως αναπτυσσόμενη ψηφιακή οικονομία και στη σταθερή αναπτυξιακή δυναμική.
Η Ινδία αποτελεί επίσης σημαντικό πάροχο ψηφιακών δημόσιων υποδομών, ενώ τα δημογραφικά της χαρακτηριστικά την τοποθετούν σε πλεονεκτική θέση για να διαδραματίσει ακόμη σημαντικότερο ρόλο στην παγκόσμια κατανάλωση, παραγωγή και παροχή υπηρεσιών.
Η διάσταση του Κόλπου καθιστά αυτή την επιρροή ακόμη πιο σημαντική.
Κατά το οικονομικό έτος 2024-25, το εμπόριο μεταξύ Ινδίας και Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC) ανήλθε στα 178,56 δισ. δολάρια, αντιπροσωπεύοντας περισσότερο από το 15% του συνολικού εξωτερικού εμπορίου της Ινδίας.
Σχεδόν δέκα εκατομμύρια Ινδοί ζουν στις χώρες του GCC, ενώ η περιοχή συνεισφέρει σημαντικό μέρος των εμβασμάτων που εισρέουν στην Ινδία.
Για το Νέο Δελχί, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή αποτελεί συνεπώς στρατηγικό, οικονομικό και ανθρωπιστικό ζήτημα.
Η γεωγραφική θέση της Ινδίας προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο επιρροής. Η χώρα βρίσκεται κοντά στις θαλάσσιες οδούς που συνδέουν τον Περσικό Κόλπο, την Αραβική Θάλασσα, τον Ινδικό Ωκεανό και την Ερυθρά Θάλασσα.
Όταν απειλούνται τα Στενά του Hormuz ή οι εμπορικές διαδρομές της Ερυθράς Θάλασσας, η Ινδία δεν είναι ένας μακρινός παρατηρητής. Το εμπόριό της, οι ενεργειακές προμήθειες, οι πολίτες της και τα ναυτιλιακά της συμφέροντα επηρεάζονται άμεσα.

Από τη διπλωματική παρουσία στη στρατηγική επιρροή

Η εξωτερική πολιτική της Ινδίας συνδυάζει διαχρονικά τη διεκδικητικότητα με τον πραγματισμό.
Το Νέο Δελχί προβάλλει τον εαυτό του ως μία από τις κύριες φωνές του Παγκόσμιου Νότου, διατηρώντας παράλληλα σχέσεις με ανταγωνιστικά κέντρα ισχύος.
Συνεργάζεται με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους εταίρους τους στον Ινδο-Ειρηνικό, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί στρατηγικές σχέσεις με τη Ρωσία. Είναι μέλος του Quad, αλλά συμμετέχει επίσης στους BRICS και στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης.
Αυτό δεν αποτελεί απαραιτήτως στρατηγική ασάφεια. Αντιπροσωπεύει στρατηγική ευελιξία.
Ωστόσο, η ευελιξία αποκτά πραγματική αξία μόνο όταν παράγει αποτελέσματα. Η πρόκληση για την Ινδία είναι να μετατρέψει την παρουσία της σε πραγματική επιρροή.
Η χώρα έχει ήδη αποκτήσει θέση σχεδόν σε κάθε σημαντική πολυμερή διαδικασία. Το επόμενο βήμα είναι να καθιερωθεί ως δύναμη στην οποία στρέφονται οι άλλοι όταν καλούνται να διαχειριστούν σύνθετες κρίσεις.

Γιατί η Μέση Ανατολή αποτελεί στρατηγική ευκαιρία για το Νέο Δελχί

Η Ινδία διαθέτει ένα εξαιρετικά εκτεταμένο δίκτυο σχέσεων σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.

Διατηρεί στενούς δεσμούς με τα κράτη του Κόλπου, ενώ παράλληλα συνεχίζει τις διπλωματικές σχέσεις με το Ιράν. Έχει ισχυρές σχέσεις με το Ισραήλ, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Ρωσία, καθώς και ολοένα πιο θεσμοθετημένους δεσμούς με τον αραβικό κόσμο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ινδία μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια της Μέσης Ανατολής. Ούτε θα έπρεπε να επιδιώξει έναν τέτοιο ρόλο.
Μια δύναμη εγγυήτρια της ασφάλειας αναλαμβάνει την προστασία μιας ολόκληρης περιφερειακής τάξης. Αντίθετα, ένας συντονιστής ασφαλείας δημιουργεί χώρους επικοινωνίας, διαπραγμάτευσης και αποκλιμάκωσης μεταξύ ανταγωνιστικών δρώντων.
Η Ινδία είναι σαφώς καταλληλότερη για τον δεύτερο ρόλο.
Η διάκριση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία υπό το φως της σημερινής κρίσης.
Η χώρα έχει ήδη ενεργοποιήσει διπλωματικές επαφές με πολλαπλές πλευρές. Η συνάντηση του πρωθυπουργού Narendra Modi με τον Ιρανό πρόεδρο Masoud Pezeshkian στις 11 Σεπτεμβρίου επιβεβαίωσε την προτίμηση της Ινδίας στον διάλογο και τη διπλωματία, με έμφαση στην ελευθερία της ναυσιπλοΐας, του εμπορίου και στην ασφάλεια των ναυτικών.
Παράλληλα, ο Modi συζήτησε με τον Ρώσο πρόεδρο Vladimir Putin τις περιφερειακές συγκρούσεις και τις επιπτώσεις τους στο θαλάσσιο εμπόριο.

Οι BRICS από τις διακηρύξεις στη διαχείριση κρίσεων

Με τη συμμετοχή του Ιράν, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, της Αιγύπτου και της Σαουδικής Αραβίας, μαζί με την Ινδία, την Κίνα και τη Ρωσία, οι διευρυμένοι BRICS διαθέτουν μια μοναδική γεωπολιτική σύνθεση.
Η πολυμορφία αυτή δυσκολεύει τη συναίνεση, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί έναν διπλωματικό χώρο που ελάχιστοι διεθνείς οργανισμοί μπορούν να προσφέρουν.
Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η Ινδία θα μπορούσε να αξιοποιήσει αυτή τη δυνατότητα προωθώντας έναν Μηχανισμό Επαφής και Διαμεσολάβησης BRICS – Μέσης Ανατολής.
Δεν θα επρόκειτο για στρατιωτική ή συνθηκολογική δομή. Η αρχική αποστολή του θα μπορούσε να περιλαμβάνει επικοινωνία σε περιόδους κρίσης, προληπτική διπλωματία, ανθρωπιστικό συντονισμό και θαλάσσια ασφάλεια.
Οι BRICS θα μπορούσαν να δημιουργήσουν μόνιμο δίαυλο διαβουλεύσεων για μεγάλες κρίσεις στη Μέση Ανατολή, να αναπτύξουν πρωτοβουλία θαλάσσιας ανθεκτικότητας που θα καλύπτει τα Στενά του Hormuz τον Κόλπο του Ομάν, την Ερυθρά Θάλασσα και τον δυτικό Ινδικό Ωκεανό, καθώς και να προωθήσουν μηχανισμούς ενεργειακού συντονισμού και προστασίας κρίσιμων υποδομών.
Παράλληλα, θα μπορούσε να δημιουργηθεί κοινό ανθρωπιστικό πλαίσιο για εκκενώσεις και παροχή ιατρικής βοήθειας σε περιόδους συγκρούσεων.
Η λογική της πρότασης είναι σκόπιμα περιορισμένη. Οι BRICS δεν καλούνται να υποκαταστήσουν τον ΟΗΕ ή τους υφιστάμενους περιφερειακούς θεσμούς ασφαλείας, αλλά να λειτουργήσουν ως πρόσθετος δίαυλος επικοινωνίας όταν οι υπάρχοντες μηχανισμοί αποδεικνύονται ανεπαρκείς.

Η οικονομική διάσταση της ινδικής ηγεσίας

Το επιχείρημα της Ινδίας για μεγαλύτερη παγκόσμια επιρροή δεν βασίζεται μόνο στη διπλωματία.
Η εξαγωγική της βάση, η οικονομία υπηρεσιών, οι ψηφιακές υποδομές και η τεράστια καταναλωτική αγορά της ενισχύουν τη διαπραγματευτική της ισχύ έναντι ενεργειακών παραγωγών, επενδυτών και εταίρων στις εφοδιαστικές αλυσίδες.
Ωστόσο, οι εσωτερικές ανισορροπίες στους BRICS παραμένουν σημαντικές.
Η Κίνα κυριαρχεί στο εμπόριο του μπλοκ, ενώ η Ινδία εξακολουθεί να εμφανίζει σημαντικό εμπορικό έλλειμμα έναντι των εταίρων της.
Κατά το πρώτο εξάμηνο του 2026, οι εξαγωγές της Ινδίας προς τις χώρες των BRICS ανήλθαν περίπου στα 48 δισ. δολάρια, ενώ οι εισαγωγές έφτασαν τα 178 δισ. δολάρια.
Το στοιχείο αυτό αποτελεί ταυτόχρονα περιορισμό αλλά και μήνυμα πολιτικής: η Ινδία δεν μπορεί να μετατρέψει τη συμμετοχή της στους BRICS σε ηγετικό ρόλο μόνο μέσω της ρητορικής περί πολυπολικότητας.
Χρειάζεται να ενισχύσει τις εξαγωγές υψηλής προστιθέμενης αξίας, τις τεχνολογικές συνεργασίες, τη διασυνδεσιμότητα των μεταφορών και τις επενδυτικές σχέσεις της.

Η Κίνα και η μάχη για την επιρροή

Η Κίνα θα παραμείνει κεντρικός παράγοντας στη στρατηγική της Ινδίας εντός των BRICS.
Ωστόσο, το Νέο Δελχί δεν θα πρέπει να επιτρέψει στο Πεκίνο να καθορίζει την ατζέντα του οργανισμού ούτε να μετατρέπει κάθε πρωτοβουλία σε ανταγωνισμό μηδενικού αθροίσματος.
Αντί γι’ αυτό, η Ινδία οφείλει να ανταγωνιστεί μέσω θεσμικής αποτελεσματικότητας.
Εάν καταφέρει να αξιοποιήσει τους BRICS για θαλάσσια ασφάλεια, διαχείριση κρίσεων, ενεργειακή ανθεκτικότητα, ψηφιακή συνδεσιμότητα και αναπτυξιακή συνεργασία, τότε η επιρροή της θα ενισχυθεί χωρίς να υποχρεώσει τα υπόλοιπα μέλη να επιλέξουν μεταξύ Ινδίας και Κίνας.

Η τελική δοκιμασία της ινδικής ηγεσίας

Η προεδρία της Ινδίας στους BRICS οικοδομήθηκε πάνω στις έννοιες της ανθεκτικότητας, της καινοτομίας, της συνεργασίας και της βιωσιμότητας.
Η κρίση στη Μέση Ανατολή δημιουργεί την ευκαιρία να αποκτήσουν οι έννοιες αυτές ουσιαστικό στρατηγικό περιεχόμενο.
Η ανθεκτικότητα μπορεί να σημαίνει προστασία ενεργειακών και ναυτιλιακών αλυσίδων εφοδιασμού. Η καινοτομία μπορεί να αφορά νέους μηχανισμούς επικοινωνίας και συνεργασίας. Η συνεργασία μπορεί να μεταφραστεί σε συνεχή διάλογο μεταξύ κρατών με αντικρουόμενα συμφέροντα.
Η Διακήρυξη του Νέου Δελχί απέδειξε πόσο δύσκολη είναι αυτή η διαδικασία. Τα μέλη των BRICS έχουν διαφορετικές στρατηγικές προτεραιότητες και συμφέροντα, γεγονός που κατέστησε αναγκαίες εκτεταμένες διαπραγματεύσεις για τη διαμόρφωση κοινής θέσης για τη Μέση Ανατολή.
Παρά τις διαφορές τους, η κοινή διακήρυξη κατέδειξε την ικανότητα της Ινδίας να φέρνει διαφορετικούς παίκτες στο ίδιο τραπέζι.
Η ηγεσία της δεν θα κριθεί από τη θέση της στις αναμνηστικές φωτογραφίες των συνόδων κορυφής, αλλά από την ικανότητά της να δημιουργεί συνεργασίες σε έναν ολοένα πιο κατακερματισμένο κόσμο.
Η πρώτη φάση της ανόδου της Ινδίας αφορούσε το μέγεθος. Η επόμενη αφορά τις δυνατότητες. Η επόμενη μετά από αυτήν αφορά την επιρροή.
Και η απόλυτη δοκιμασία της παγκόσμιας ηγεσίας είναι η ικανότητα διαμόρφωσης της διεθνούς ατζέντας.
Η Ινδία δεν χρειάζεται να εγγυηθεί την ασφάλεια της Μέσης Ανατολής. Χρειάζεται να καταστεί αναντικατάστατη στη διπλωματία που μπορεί να την καταστήσει ασφαλέστερη.

www.bankingnews.gr