Το διεθνές σύστημα δεν συγκροτείται πλέον γύρω από ένα ενιαίο κυρίαρχο όραμα τάξης.
Η μεταψυχροπολεμική διεθνής τάξη φθίνει και δεν έχει ακόμη αναδυθεί σαφής διάδοχός της.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποσύρονται από τον ρόλο του βασικού εγγυητή του συστήματος και κινούνται ολοένα και πιο μονομερώς, ενώ η Κίνα και η Ρωσία προβάλλουν εναλλακτικά, αν και ατελή, πρότυπα τάξης που απευθύνονται στον παγκόσμιο Νότο.
Σε αυτό το ασταθές μεσοδιάστημα, αναδυόμενες και μεσαίες δυνάμεις διευρύνουν την αυτονομία και την επιρροή τους μέσω νέων μορφών διαμεσολάβησης συγκρούσεων, αναδιαμορφωμένων δικτύων συνδεσιμότητας και εναλλακτικών προσεγγίσεων στη διακυβέρνηση της ανάπτυξης.
Παράλληλα, κυριαρχικά και ανελεύθερα κινήματα ενισχύουν τους διακρατικούς δεσμούς τους και επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν τον πολιτικό «Δυτικό» χώρο.
Δεν είναι σαφές αν αυτές οι πρωτοβουλίες θα συγκροτήσουν μια νέα παγκόσμια τάξη· προς το παρόν παραμένουν αποσπασματικές και ευκαιριακές.
Η Ευρώπη καλείται να αξιοποιήσει τα νέα αυτά σχήματα ως ευκαιρίες διαμόρφωσης εξελίξεων, υιοθετώντας ρεαλιστικές συνεργασίες αντί να προσκολλάται σε μια τάξη που φθίνει.
Μετά την ηγεμονία
Το διεθνές σύστημα δεν συγκροτείται πλέον γύρω από ένα ενιαίο κυρίαρχο όραμα τάξης.
Οι κανόνες, οι θεσμοί και οι ισορροπίες ισχύος που διαμόρφωσαν την παγκόσμια διακυβέρνηση μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εμβαθύνθηκαν μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, διαβρώνονται χωρίς σαφή αντικαταστάτη, σημειώνει σε ανάλυσή του το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Διεθνών Θέσεων.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποσύρονται από τον ρόλο του αρχιτέκτονα και εγγυητή της τάξης αυτής, ενώ ταυτόχρονα επιδεικνύουν ισχύ με μονομερείς ενέργειες στη Γροιλανδία, το Ιράν και τη Βενεζουέλα.
Παράλληλα, η Κίνα και η Ρωσία προωθούν ανταγωνιστικά μοντέλα διεθνούς οργάνωσης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδυόμενες και μεσαίες δυνάμεις επιδιώκουν νέες στρατηγικές για να διασφαλίσουν την αυτονομία τους και να ενισχύσουν την επιρροή τους. Αμφισβητούν τις καθιερωμένες ιεραρχίες, αναδιαμορφώνουν οικονομικά και τεχνολογικά δίκτυα και δημιουργούν εναλλακτικές μορφές συνεργασίας που δεν βασίζονται στη δυτική ηγεσία – ορισμένες μάλιστα έχουν σχεδιαστεί ώστε να παρακάμπτουν ή να αποκλείουν δυτικές δομές.
Για την Ευρώπη, η μεταβαλλόμενη αυτή πραγματικότητα συνεπάγεται κινδύνους αλλά και ευκαιρίες. Η φιλελεύθερη, βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη την ωφέλησε σημαντικά.
Ωστόσο, η προσκόλληση στις παλαιές παραδοχές εγκυμονεί τον κίνδυνο περιθωριοποίησης. Η κατανόηση της μετατόπισης ισχύος επιτρέπει στους Ευρωπαίους να λειτουργήσουν ως εταίροι στα αναδυόμενα σχήματα συνεργασίας – όχι ως φύλακες μιας τάξης που σβήνει, αλλά ως δρώντες που διαμορφώνουν αποτελέσματα.
Αυτό δεν συνεπάγεται αποδοχή των οραμάτων του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος ή του κινήματος MAGA. Αντιθέτως, απαιτεί συστηματική και δομική αντιπαράθεση με αυτά. Προϋποθέτει όμως και ουσιαστική κατανόηση των στρατηγικών των αναδυόμενων και μεσαίων δυνάμεων.
Η ανατομία του κενού
Στην Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας των ΗΠΑ του 2025, η φράση «διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες» εμφανίζεται μόνο μία φορά – και μάλιστα με ειρωνικό πρόθεμα. Αντίθετα, η λέξη «σύνορο» επαναλαμβάνεται οκτώ φορές.
Η γλωσσική αυτή μετατόπιση αντανακλά βαθύτερες αλλαγές.
Η διεθνής τάξη που διαμορφώθηκε μετά την πτώση του Σιδηρού Παραπετάσματος καταρρέει.
Πολλά κράτη δεν αισθάνονται πλέον δεσμευμένα από τους κανόνες της, ενώ θεσμοί όπως ο ΟΗΕ ή ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου αδυνατούν να ανταποκριθούν αποτελεσματικά στις προκλήσεις.
Βρισκόμαστε σε ένα γεωπολιτικό μεσοδιάστημα, όπου οι παλαιοί κανόνες υφίστανται τυπικά αλλά δεν καθορίζουν πλέον τις εξελίξεις, ενώ η νέα τάξη – ή οι νέες τάξεις – δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί.
Η κυβέρνηση του Donald Trump διακηρύσσει ότι «οι ημέρες κατά τις οποίες οι Ηνωμένες Πολιτείες στήριζαν ολόκληρη την παγκόσμια τάξη σαν τον Άτλαντα έχουν τελειώσει». Η αμερικανική εξωτερική πολιτική δεν παρουσιάζεται πλέον ως εργαλείο διατήρησης της διεθνούς τάξης, αλλά ως μέσο εσωτερικής αποκατάστασης.
Οι απειλές προσάρτησης της Γροιλανδίας, η πρόθεση «ανάκτησης» της Διώρυγας του Παναμά και η ιδέα ενσωμάτωσης του Καναδά ως 51ης πολιτείας καταδεικνύουν μια λογική σφαιρών επιρροής.
Σε αυτό το σημείο παρατηρούνται συγκλίσεις με τις αντιλήψεις του Vladimir Putin και του Xi Jinping. Και οι τρεις ηγέτες θεωρούν ότι οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να υπερβαίνουν ή να διαμορφώνουν κατά βούληση τους κανόνες.
Η Κίνα επιχειρεί να επηρεάσει το σύστημα εκ των έσω, αξιοποιώντας θεσμούς και πρωτοβουλίες όπως οι BRICS και ο Shanghai Cooperation Organisation ως εναλλακτικά κέντρα ισχύος.
Η Ρωσία, αντίθετα, επιδιώκει μεγαλύτερη αποδιάρθρωση του συστήματος, ώστε να διευρύνει το περιθώριο ελιγμών της.
Στρατηγικές των μεσαίων δυνάμεων σε έναν άτακτο κόσμο
Καθώς η διεθνής τάξη αποσυντίθεται, οι μεσαίες δυνάμεις δεν παραμένουν παθητικοί θεατές. Υιοθετούν πολιτικές μη ευθυγράμμισης ή πολυευθυγράμμισης, διαφοροποιώντας τις σχέσεις τους και αξιοποιώντας στρατηγικά περιουσιακά στοιχεία – από κρίσιμα ορυκτά μέχρι γεωγραφική θέση και επενδυτικά ταμεία.
Πέντε βασικές μορφές δράσης ξεχωρίζουν.
Η πρώτη αφορά την προσπάθεια αντικατάστασης της ηγεμονικής τάξης. Η αποχώρηση των ΗΠΑ δημιουργεί κενό, το οποίο δυνάμεις όπως η Κίνα επιδιώκουν να καλύψουν, προβάλλοντας εναλλακτικά πρότυπα διακυβέρνησης.
Η δεύτερη σχετίζεται με την αναδιαμόρφωση δικτύων συνδεσιμότητας – φυσικών και ψηφιακών – μέσω επενδύσεων σε διαδρόμους, λιμένες και υποδομές.
Η τρίτη αφορά ιδεολογικά προσανατολισμένες στρατηγικές, με κυριαρχικά κινήματα να επιδιώκουν επανακαθορισμό του «Δυτικού» χώρου.
Η τέταρτη επικεντρώνεται στην ανάκτηση του ελέγχου της διακυβέρνησης παγκόσμιων δημόσιων αγαθών, όπως η υγεία, το κλίμα και η ανάπτυξη.
Η πέμπτη σχετίζεται με τη διαμεσολάβηση συγκρούσεων. Η αύξηση των πολέμων τα τελευταία χρόνια έχει ανοίξει χώρο σε μεσαίες δυνάμεις να αναλάβουν ρόλο διαμεσολαβητή με πιο ευέλικτες και προσωποκεντρικές μεθόδους.
Η κινεζική πρόκληση στην ηγεμονική τάξη
Παρότι ο Xi Jinping διακηρύσσει ότι η Κίνα «δεν θα επιδιώξει ποτέ ηγεμονία», η εξωτερική πολιτική του Πεκίνου στοχεύει στη σταδιακή υπέρβαση της αμερικανικής ηγεμονίας. Το όραμα της «κοινότητας κοινού μέλλοντος» προβάλλει μια βεστφαλιανή αντίληψη τάξης, βασισμένη στην κυριαρχία και τη μη παρέμβαση, απορρίπτοντας τις φιλελεύθερες «καθολικές αξίες».
Από το 2021, η Κίνα έχει προωθήσει πρωτοβουλίες σε τομείς όπως η ανάπτυξη, η ασφάλεια, οι πολιτισμικές σχέσεις και η διακυβέρνηση, επιδιώκοντας να αναδιαμορφώσει την παγκόσμια διακυβέρνηση σύμφωνα με τα δικά της συμφέροντα.
Το τελικό σχήμα της κινεζικής αντίληψης για την παγκόσμια τάξη παραμένει σκόπιμα ασαφές. Ωστόσο, η σταδιακή αποδυνάμωση της παλαιάς ηγεμονικής δομής και η αποχώρηση των ΗΠΑ δημιουργούν τις συνθήκες για μια περίοδο έντονης αναδιάταξης ισχύος.
Η μελέτη καταλήγει ότι, ελλείψει ενός ελκυστικού και συνεκτικού νέου σχεδίου παγκόσμιας τάξης, η Ευρώπη οφείλει να προσεγγίσει τα αναδυόμενα σχήματα συνεργασίας με ρεαλισμό και στρατηγική ευελιξία. Όχι ως θεματοφύλακας ενός παρελθόντος που υποχωρεί, αλλά ως ενεργός διαμορφωτής του μέλλοντος.
www.bankingnews.gr
Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποσύρονται από τον ρόλο του βασικού εγγυητή του συστήματος και κινούνται ολοένα και πιο μονομερώς, ενώ η Κίνα και η Ρωσία προβάλλουν εναλλακτικά, αν και ατελή, πρότυπα τάξης που απευθύνονται στον παγκόσμιο Νότο.
Σε αυτό το ασταθές μεσοδιάστημα, αναδυόμενες και μεσαίες δυνάμεις διευρύνουν την αυτονομία και την επιρροή τους μέσω νέων μορφών διαμεσολάβησης συγκρούσεων, αναδιαμορφωμένων δικτύων συνδεσιμότητας και εναλλακτικών προσεγγίσεων στη διακυβέρνηση της ανάπτυξης.
Παράλληλα, κυριαρχικά και ανελεύθερα κινήματα ενισχύουν τους διακρατικούς δεσμούς τους και επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν τον πολιτικό «Δυτικό» χώρο.
Δεν είναι σαφές αν αυτές οι πρωτοβουλίες θα συγκροτήσουν μια νέα παγκόσμια τάξη· προς το παρόν παραμένουν αποσπασματικές και ευκαιριακές.
Η Ευρώπη καλείται να αξιοποιήσει τα νέα αυτά σχήματα ως ευκαιρίες διαμόρφωσης εξελίξεων, υιοθετώντας ρεαλιστικές συνεργασίες αντί να προσκολλάται σε μια τάξη που φθίνει.
Μετά την ηγεμονία
Το διεθνές σύστημα δεν συγκροτείται πλέον γύρω από ένα ενιαίο κυρίαρχο όραμα τάξης.
Οι κανόνες, οι θεσμοί και οι ισορροπίες ισχύος που διαμόρφωσαν την παγκόσμια διακυβέρνηση μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εμβαθύνθηκαν μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, διαβρώνονται χωρίς σαφή αντικαταστάτη, σημειώνει σε ανάλυσή του το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Διεθνών Θέσεων.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποσύρονται από τον ρόλο του αρχιτέκτονα και εγγυητή της τάξης αυτής, ενώ ταυτόχρονα επιδεικνύουν ισχύ με μονομερείς ενέργειες στη Γροιλανδία, το Ιράν και τη Βενεζουέλα.
Παράλληλα, η Κίνα και η Ρωσία προωθούν ανταγωνιστικά μοντέλα διεθνούς οργάνωσης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδυόμενες και μεσαίες δυνάμεις επιδιώκουν νέες στρατηγικές για να διασφαλίσουν την αυτονομία τους και να ενισχύσουν την επιρροή τους. Αμφισβητούν τις καθιερωμένες ιεραρχίες, αναδιαμορφώνουν οικονομικά και τεχνολογικά δίκτυα και δημιουργούν εναλλακτικές μορφές συνεργασίας που δεν βασίζονται στη δυτική ηγεσία – ορισμένες μάλιστα έχουν σχεδιαστεί ώστε να παρακάμπτουν ή να αποκλείουν δυτικές δομές.
Για την Ευρώπη, η μεταβαλλόμενη αυτή πραγματικότητα συνεπάγεται κινδύνους αλλά και ευκαιρίες. Η φιλελεύθερη, βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη την ωφέλησε σημαντικά.
Ωστόσο, η προσκόλληση στις παλαιές παραδοχές εγκυμονεί τον κίνδυνο περιθωριοποίησης. Η κατανόηση της μετατόπισης ισχύος επιτρέπει στους Ευρωπαίους να λειτουργήσουν ως εταίροι στα αναδυόμενα σχήματα συνεργασίας – όχι ως φύλακες μιας τάξης που σβήνει, αλλά ως δρώντες που διαμορφώνουν αποτελέσματα.
Αυτό δεν συνεπάγεται αποδοχή των οραμάτων του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος ή του κινήματος MAGA. Αντιθέτως, απαιτεί συστηματική και δομική αντιπαράθεση με αυτά. Προϋποθέτει όμως και ουσιαστική κατανόηση των στρατηγικών των αναδυόμενων και μεσαίων δυνάμεων.
Η ανατομία του κενού
Στην Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας των ΗΠΑ του 2025, η φράση «διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες» εμφανίζεται μόνο μία φορά – και μάλιστα με ειρωνικό πρόθεμα. Αντίθετα, η λέξη «σύνορο» επαναλαμβάνεται οκτώ φορές.
Η γλωσσική αυτή μετατόπιση αντανακλά βαθύτερες αλλαγές.
Η διεθνής τάξη που διαμορφώθηκε μετά την πτώση του Σιδηρού Παραπετάσματος καταρρέει.
Πολλά κράτη δεν αισθάνονται πλέον δεσμευμένα από τους κανόνες της, ενώ θεσμοί όπως ο ΟΗΕ ή ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου αδυνατούν να ανταποκριθούν αποτελεσματικά στις προκλήσεις.
Βρισκόμαστε σε ένα γεωπολιτικό μεσοδιάστημα, όπου οι παλαιοί κανόνες υφίστανται τυπικά αλλά δεν καθορίζουν πλέον τις εξελίξεις, ενώ η νέα τάξη – ή οι νέες τάξεις – δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί.
Η κυβέρνηση του Donald Trump διακηρύσσει ότι «οι ημέρες κατά τις οποίες οι Ηνωμένες Πολιτείες στήριζαν ολόκληρη την παγκόσμια τάξη σαν τον Άτλαντα έχουν τελειώσει». Η αμερικανική εξωτερική πολιτική δεν παρουσιάζεται πλέον ως εργαλείο διατήρησης της διεθνούς τάξης, αλλά ως μέσο εσωτερικής αποκατάστασης.
Οι απειλές προσάρτησης της Γροιλανδίας, η πρόθεση «ανάκτησης» της Διώρυγας του Παναμά και η ιδέα ενσωμάτωσης του Καναδά ως 51ης πολιτείας καταδεικνύουν μια λογική σφαιρών επιρροής.
Σε αυτό το σημείο παρατηρούνται συγκλίσεις με τις αντιλήψεις του Vladimir Putin και του Xi Jinping. Και οι τρεις ηγέτες θεωρούν ότι οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να υπερβαίνουν ή να διαμορφώνουν κατά βούληση τους κανόνες.
Η Κίνα επιχειρεί να επηρεάσει το σύστημα εκ των έσω, αξιοποιώντας θεσμούς και πρωτοβουλίες όπως οι BRICS και ο Shanghai Cooperation Organisation ως εναλλακτικά κέντρα ισχύος.
Η Ρωσία, αντίθετα, επιδιώκει μεγαλύτερη αποδιάρθρωση του συστήματος, ώστε να διευρύνει το περιθώριο ελιγμών της.
Στρατηγικές των μεσαίων δυνάμεων σε έναν άτακτο κόσμο
Καθώς η διεθνής τάξη αποσυντίθεται, οι μεσαίες δυνάμεις δεν παραμένουν παθητικοί θεατές. Υιοθετούν πολιτικές μη ευθυγράμμισης ή πολυευθυγράμμισης, διαφοροποιώντας τις σχέσεις τους και αξιοποιώντας στρατηγικά περιουσιακά στοιχεία – από κρίσιμα ορυκτά μέχρι γεωγραφική θέση και επενδυτικά ταμεία.
Πέντε βασικές μορφές δράσης ξεχωρίζουν.
Η πρώτη αφορά την προσπάθεια αντικατάστασης της ηγεμονικής τάξης. Η αποχώρηση των ΗΠΑ δημιουργεί κενό, το οποίο δυνάμεις όπως η Κίνα επιδιώκουν να καλύψουν, προβάλλοντας εναλλακτικά πρότυπα διακυβέρνησης.
Η δεύτερη σχετίζεται με την αναδιαμόρφωση δικτύων συνδεσιμότητας – φυσικών και ψηφιακών – μέσω επενδύσεων σε διαδρόμους, λιμένες και υποδομές.
Η τρίτη αφορά ιδεολογικά προσανατολισμένες στρατηγικές, με κυριαρχικά κινήματα να επιδιώκουν επανακαθορισμό του «Δυτικού» χώρου.
Η τέταρτη επικεντρώνεται στην ανάκτηση του ελέγχου της διακυβέρνησης παγκόσμιων δημόσιων αγαθών, όπως η υγεία, το κλίμα και η ανάπτυξη.
Η πέμπτη σχετίζεται με τη διαμεσολάβηση συγκρούσεων. Η αύξηση των πολέμων τα τελευταία χρόνια έχει ανοίξει χώρο σε μεσαίες δυνάμεις να αναλάβουν ρόλο διαμεσολαβητή με πιο ευέλικτες και προσωποκεντρικές μεθόδους.
Η κινεζική πρόκληση στην ηγεμονική τάξη
Παρότι ο Xi Jinping διακηρύσσει ότι η Κίνα «δεν θα επιδιώξει ποτέ ηγεμονία», η εξωτερική πολιτική του Πεκίνου στοχεύει στη σταδιακή υπέρβαση της αμερικανικής ηγεμονίας. Το όραμα της «κοινότητας κοινού μέλλοντος» προβάλλει μια βεστφαλιανή αντίληψη τάξης, βασισμένη στην κυριαρχία και τη μη παρέμβαση, απορρίπτοντας τις φιλελεύθερες «καθολικές αξίες».
Από το 2021, η Κίνα έχει προωθήσει πρωτοβουλίες σε τομείς όπως η ανάπτυξη, η ασφάλεια, οι πολιτισμικές σχέσεις και η διακυβέρνηση, επιδιώκοντας να αναδιαμορφώσει την παγκόσμια διακυβέρνηση σύμφωνα με τα δικά της συμφέροντα.
Το τελικό σχήμα της κινεζικής αντίληψης για την παγκόσμια τάξη παραμένει σκόπιμα ασαφές. Ωστόσο, η σταδιακή αποδυνάμωση της παλαιάς ηγεμονικής δομής και η αποχώρηση των ΗΠΑ δημιουργούν τις συνθήκες για μια περίοδο έντονης αναδιάταξης ισχύος.
Η μελέτη καταλήγει ότι, ελλείψει ενός ελκυστικού και συνεκτικού νέου σχεδίου παγκόσμιας τάξης, η Ευρώπη οφείλει να προσεγγίσει τα αναδυόμενα σχήματα συνεργασίας με ρεαλισμό και στρατηγική ευελιξία. Όχι ως θεματοφύλακας ενός παρελθόντος που υποχωρεί, αλλά ως ενεργός διαμορφωτής του μέλλοντος.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών